Зиянды әдеттерден – ұлт денсаулығына: Астанада халықаралық сарапшылар зиянды азайту тәсілдерін талқылады

2026 жылғы 19 мамырда Астанада денсаулық сақтау саласындағы шетелдік және қазақстандық сарапшылардың қатысуымен эксперттік талқылау өтті. Қатысушылар Швеция мен өзге елдердің табысты тәжірибесіне сүйене отырып, зиянды азайтуға негізделген ғылыми тәсілдердің қоғамдық денсаулық көрсеткіштерін жақсартып, Қазақстандағы инфекциялық емес аурулар деңгейін төмендетуге қалай ықпал ете алатынын талқылады.

АСТАНА, Қазақстан, 19 мамыр 2026 жыл – Бүгінде Қазақстан денсаулық сақтау саласындағы күрделі сын-қатерлермен бетпе-бет келіп отыр. Елдегі мезгілсіз өлім-жітімнің шамамен 81 пайызы инфекциялық емес аурулардың үлесіне тиесілі. Көп жағдайда мұндай көрсеткіштер темекі шегу, дұрыс тамақтанбау және қозғалыс белсенділігінің төмендігі секілді мінез-құлыққа қатысты қауіп факторларымен байланысты.

«Салауатты Қазақстан: Швеция сабақтары» атты қоғамдық талқылауды тәуелсіз коммерциялық емес Quit Like Sweden (QLS) ұйымы ұйымдастырды. Медицина, темекі тұтынуды реттеу, инновациялар және жүйелік талдау салаларындағы сарапшылар заманауи дәлелді тәсілдердің еліміздегі денсаулық сақтау саласының негізгі мәселелерін шешуге қалай көмектесе алатынын қарастырды.

Сарапшылар назарында зиянды азайту тұжырымдамасы болды. Бұл тәсіл қатаң тыйымдарға емес, зиянды әдеттердің денсаулыққа тигізетін теріс салдарын азайтудың практикалық жолдарына негізделген икемді модель ретінде сипатталды.

Негізгі баяндаманы доктор Гинтаутас-Йозас Кентра жасады. Ол Қазақстандағы инфекциялық емес аурулардың өсу динамикасына тоқталып, темекі шегу, алкоголь тұтыну, тамақтану сапасы және өмір салтына байланысты өзге де қауіптерді азайтудағы зиянды төмендету тәсілдерінің рөліне жан-жақты тоқталды.

Қазақстан көптеген елдер секілді денсаулық сақтау саласындағы күрделі жағдаймен бетпе-бет келіп отыр. Созылмалы аурулар мезгілсіз өлімнің басым бөлігін құрайды. Қоғамдық денсаулық сақтау саясаты адамдардың нақты мінез-құлқын ескеріп, тек тыйым салумен шектелмей, зиянды азайтудың жолдарын ұсынғанда әлдеқайда тиімді болады, – деді доктор Кентра.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2024 жылғы деректеріне сәйкес, Қазақстанда ересек тұрғындардың 20 пайызы темекі шегеді. Ерлер арасындағы көрсеткіш 34,6 пайызға жетеді, бұл шамамен 2,9 миллион адамды құрайды. Ал Швецияда темекі шегу деңгейі рекордтық 3,7 пайызға дейін төмендеген. Бұл – әлемдегі ең төмен көрсеткіштердің бірі және халықаралық деңгейде «темекі түтінінен азат ел» мәртебесін айқындайтын 5 пайыздық межеден әлдеқайда төмен.

Доктор Кентра бірлескен авторлардың бірі болған Integrating Harm Reduction into Tobacco Control («Темекімен күреске зиянды азайту тәсілдерін енгізу») атты 2023 жылғы есепке сәйкес, темекі тұтынуға қатысты зиянды азайту саясатын енгізу Қазақстанда алдағы қырық жыл ішінде 165 мыңға дейін мезгілсіз өлімнің алдын алуға мүмкіндік береді.

Зиянды азайту тәсілі адамдардың нақты мінез-құлқын қабылдайтындықтан тиімді жұмыс істейді. Халықтың бір бөлігі бәрібір зиянды әдеттерден толық бас тартпайды. Сондықтан кез келген үкіметтің алдында екі таңдау тұрады: адамдарды темекімен қалдыру немесе оларға зияны аз баламаларға қолжетімділік беру. Швеция екінші жолды таңдады және нәтижесінде әлемдегі ең төмен темекі шегу деңгейіне қол жеткізді. Quit Like Sweden ұйымының мақсаты – осындай дәлелдерді дәл сондай нәтижеге ұмтылатын елдердің саясаткерлері мен қоғамына жеткізу, – деді Quit Like Sweden ұйымының негізін қалаушы әрі директоры Суэли Кастро.

Эксперттік талқылауға қатысушылар зиянды азайту қағидаты бүгінде күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналғаны жөнінде ортақ пікірге келді. Доктор Кентра бұл ұстаным қазіргі денсаулық сақтау жүйесінің негізінде жатқанын айтып, оның тамақтану стандарттарынан бастап экология мен жол қозғалысы қауіпсіздігіне дейінгі салаларда қолданылатынын көрсетті.

We Are Innovation ұйымының CEO-сы Федерико Н. Фернандес инновациялық тәсілдердің алдағы онжылдықтарда денсаулық сақтау мен экономикалық дамуды қалай өзгерте алатынын талдады. Ал саясаттанушы Ғазиз Әбішев Қазақстандағы никотин өнімдерін реттеудің саяси және экономикалық қырларына тоқталды. Сарапшы темекі шегушілерге зияны аз өнімдерге саналы түрде көшуге мүмкіндік беретін «өтпелі баспалдақ» жүйесін құру қажеттігін айтып, Швеция тәжірибесі мұндай қолдаудың тиімділігін іс жүзінде дәлелдегенін атап өтті.

Quit Like Sweden туралы

Quit Like Sweden – темекі зиянын азайтуға бағытталған ғылыми негізделген саясатты ілгерілетумен айналысатын тәуелсіз коммерциялық емес ұйым. QLS Швеция тәжірибесін зерттеп, оны әлемдегі реттеуші органдарға, ғалымдарға, азаматтық қоғам өкілдеріне және бұқаралық ақпарат құралдарына таныстырады.

Швеция дәстүрлі темекіге қарсы шараларды ересек тұтынушыларға түтінсіз никотин баламаларына қолжетімділікпен ұштастыру арқылы күнделікті темекі шегу деңгейін рекордтық 3,7 пайызға дейін төмендете алды. QLS бұл деректердің жаһандық антитемекі саясатын қалыптастыратын барлық тарап үшін ашық болуын мақсат етеді.

QLS ұйымы темекі немесе никотин индустриясынан тікелей қаржыландыру қабылдамайды. Толығырақ: www.quitlikesweden.org.